از شاخص ترین متون نثر فارسی مصنوع کتاب تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار مشهور به تاریخ وصّاف تألیف شرف الدّین (شهاب الدّین) شیرازی معروف به وصّاف الحضرة (م. 730 ه. ق. ) است. این کتاب که بنابر رسم معهود و نانوشته مؤلفان و مورخانِ بعد از قرن ششم، مشحون به آیات قرآن، احادیث و اشعار و امثال عربی است. استشهاد به احادیث و استخدام آن ها از سوی نویسنده دانشمند برای اثبات مطالب کتاب از برجستگی خاصّی برخوردار است که قطعاً خوانندگان کتاب و علاقه مندان به مطالعه متون فنی و مصنوع ناگزیرند این احادیث را دریابند و با اطمینان از صحت و وثوق آن ها اعتماد بیشتری به کتاب و مؤلف آن پیدا کنند. این مقاله مفصل بر آن است تا با مأخذشناسی احادیث و اعتبار سنجی آن ها احادیث معتبر را از اخبار و روایات سست و نادرست تمیز دهد و خواننده متن وصّاف را در درک بهتر یاری رساند. نتیجه تحقیقات نشان می دهد که ده ها حدیث در تاریخ وصّاف وارد است که غالب آن ها در منابع معتبر روایی شیعه و اهل سنّت آمده و بعضاً حتی در مواضعی که مؤلف کتاب به حدیث بودن آن ها تصریح کرده است فاید مأخذ قابل اعتمادند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

یافتن مآخذ و گویندگان اشعار مندرج در یک متن منثور، یکی از مهم ترین وظایف مصحح متن به شمار می رود. مصحح محقق علاوه بر گشودن گره نکات دیریاب متن، خود را ملزم به شناساندن پاره ای از مطالب متن همچون اعلام گوناگون، استخراج آیات و احادیث، به دست دادن منابع اقوال و عقاید مولف می داند. در این میان، یافتن مآخذ و گویندگان اشعار متن از چند جهت حائز اهمیت است: تعیین تاریخ تالیف یا کتابت متن، تصحیح تصحیفاتی که در ضبط اشعار متن راه یافته است، یافتن منابع نویسنده و آگاهی از ذائقه فکری وی و ....بدیهی است که پی بردن به تمام این جهات و پاره ای جهات دیگر سرانجام سبب توفیق مصحح در به دست دادن متنی، هرچه نزدیک تر به آنچه که مولف نگاشته است، می شود.

مولانا جلال الدین محمد بلخی در سرودن کتاب ارزشمند مثنوی قصد داستان سرایی نداشته بلکه برای درک بهتر و بیشتر مخاطبان خود از دشواریها و پیچیدگی های طریقت، قصه را چراغی فرا راه آنان قرار داده است.بیشتر حکایات و قصص مثنوی برگرفته از ادبیات نوشتاری و یا گفتاری ادوار معاصر مولانا و یا قبل از وی است. شادروان استاد فروزانفر در کتاب ارزنده خود ماخذ قصص مثنوی منابع بسیاری از این قصه ها را معرفی کرده است اما ما در این نوشتار به بررسی تطبیقی برخی از قصه های مثنوی با ماخذ قبل از آن پرداخته ایم و در این پژوهش به نتایجی نو تر رسیده ایم که امید است خوانندگان دفترهای ششگانه مثنوی را به کارآید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

شرفنامه یکی از متون تاریخی - ادبی نثر فارسی است و یکی از ویژگی های بارز آن همراه ساختن تاریخ با شواهد شعری است. بدلیسی در شرفنامه 5/554 بیت شعر آورده؛ ولی تنها به نام سرایندۀ 148 بیت (69/26 درصد) اشاره کرده است؛ بنابراین سرایندۀ 5/406 بیت (3/73 درصد) از اشعار شرفنامه معلوم نیست. هدف پژوهش حاضر تعیین مآخذ این ابیات و ارائۀ مستندات لازم است. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و داده ها به شیوۀ کتابخانه ای و سندکاوی با استفاده از روش تحلیل محتوا بررسی و از لحاظ آماری با تاریخ بیهقی و نفثه المصدور مقایسه شده اند. یکی از یافته های پژوهش حاضر، دستیابی نگارندگان به مأخذ 187 بیتِ دیگر (72/33 درصد) از اشعار شرفنامه و معرفی منابع آن هاست. بدین ترتیب شمار ابیات شرفنامه که منبع آن ها برای خوانندگان شناخته شده تلقی می گردد، به 335 بیت (41/60 درصد) می رسد؛ از این رو معرفی سرایندۀ 72/33 درصد از سروده های بی مأخذ شرفنامه را می توان نوآوری این مقاله دانست. نتیجه همچنین نشان می دهد شرف خان برای یافتن این 335 بیت، دستِ کم از دیوان ها و اشعار 44 شاعر بهره گرفته است. بنابراین پژوهش حاضر، علاوه بر معرّفی منابع و مآخذ اشعار شرف نامه، وسعت دامنۀ مطالعات و کثرت اطّلاع و پرمایگی شرف خان را نیز نشان می دهد.

بی گمان رساله قشیریه از مآخذ ارزشمند تصوف اسلامی است که در قرن پنجم هجری ابوالقاسم قشیری آن را تالیف کرده است. در این کتاب علاوه بر نقل آیات ، احادیث ، اخبار ، گفتار مشایخ و سیر آنها ، تعداد قابل توجهی شعر آمده است که بالغ بر یکصد و هشتاد بیت است. جز موارد انگشت شماری که نام گوینده به تصریح و احیانا به تلویح آمده ، در بیشتر موارد نام گوینده ذکر نشده است. در این نوشتار سعی شده است مآخذ برخی از این اشعار از آثار متعدد مقدم بر قشیری نقل و معرفی شود. با تحقیق در مآخذ این اشعار به این نتیجه می رسیم که قشیری افزون بر استفاده از اشعار صوفیه در بسیاری موارد از اشعار غیر صوفیه و حتی اشعار جاهلی نیز در پرورش موضوع و مطالب این اثر استفاده کرده است.

محققان درباره ماخذ «تذکرة الاولیا» دیدگاه هایی متفاوت دارند. برخی معتقدند عطار بسیاری از مطالب را از «کشف المحجوب» هجویری نقل کرده است. عده ای ترجمه «رساله قشیریه» را ماخذ اصلی عطار معرفی کرده اند و برخی نیز برآن اند که ترجمه لفظ به لفظ «طبقات الصوفیه» سلمی در تذکرة الاولیا دیده می شود. اما نکته ای که تا کنون در این باب به طور جامع بدان پرداخته نشده، چگونگی استفاده عطار از «شرح تعرف» مستملی بخاری است که به عنوان نخستین اثر عرفانی شناخته شده به فارسی و با توجه به دربرداشتن مباحث مبسوط عرفانی نسبت به کشف المحجوب و رساله قشیریه از تقدم بیشتری برخوردار است. این مقاله در نظر دارد با مقایسه بخش هایی از تذکرة الاولیا و شرح تعرف جایگاه این اثر را در میان ماخذ عطار تبیین کند. بدین منظور نمونه هایی از تاثیرپذیری عطار از کشف المحجوب و ترجمه رساله قشیریه نیز ارایه شده است تا جایگاه شرح تعرف در کنار این دو اثر با وضوح بیشتری به تصویر کشیده شود.